Bilgisayarlı Dilbilim Hakkında

Computer Philologie terimi, bilgisayarın dilbilimde kullanılma olanaklarının bütününü gösteren bir kavram topluluğudur. Bilgisayardan dilbilimde öncelikle şu amaçlarla yararlanılmaktadır:

  1. Elektronik metinlerin oluşturulması.
  2. Elektronik metinlerin kullanımı (bilgisayar destekli üslup çözümlemesi ve içerik analizi).
  3. Üstmetin (Hypertext) kuramı ve uygulaması.
  4. Edebiyat bilimciler için kullanım programlamaları.
  5. Bilgisayar kullanımıyla bilimsel iletişimdeki değişikliklerin incelenmesi.

Bu başlıklar altında toplanan bilgileri şöyle özetleyebiliriz:

Elektronik metinlerin oluşturulması; başlangıçta bu etkinlik daha çok basım-yayımın ön hazırlığında söz konusuydu. 1949 yılında R. Busa’nın, Aquinalı Thomas’ın eserleri için hazırlamaya başladığı söz bağlamı çalışması bir ilktir. Son zamanlarda ise elektronik metinler, basım sürecinde başlangıç safhası olarak görülmektedir. Metne ek bilgilerin, mesela yazar adı, paragraf başı, paragraf sonu ya da mısra sonunun, depolanması belli başlı sorun olarak ortaya çıkmaktadır. Elektronik metin kodlama (Text Encoding Initative – TEI), uluslararası standartlara göre yapılmaktadır ve böylece de nesir, nazım ve tiyatro metinlerinin tür özelliklerinin saptanıp belirlenmesi sağlandığı gibi, konuşma dilinin, sözcüklerin ve terminolojik veri bankalarının transkripsiyonu yapılmaktadır. TEI, özellikle semantik bilgilerin kodlanmasında yararlıdır. Elektronik edisyonların üretilmesindeki ilk aşama, metinlerin retro (geriye) dijitalizasyonudur ki arşivlerin ve kütüphanelerin ilgi gösterdiği bir işlemdir; çünkü eski elyazmalarının ve eski kitapların korunup nispeten ucuz bir şekilde okuyucuya ulaşımını sağlar.

Bilgisayarın üslup analizinde kullanılışı, özellikle istatistiksel yani sayıya dayalı incelemede söz konusudur. Kelimelerin bir metindeki sıklık oranının tespiti, “Stylometrie” bu sayede kolaylaşır ve büyük çaplı çalışmaları mümkün kılar. Stylometri çalışmaları, yazarı belli olmayan metinlerin kime ait olduğunun ortaya çıkarılmasında da yardımcı olabilmektedir.

Hypertexttheorie” (Üstmetin Kuramı) ve uygulaması da yine bilgisayarın edebiyat bilimindeki yeriyle ilgili konular. Üstmetin ya da üst medya (Hyper media) terimleri, içlerine audiovisuell (göze ve kulağa hitap eden) bilgilerin yerleştirilebileceği elektronik metinler için kullanılıyor. Üstmetnin en belirgin özelliği, bilgi birimlerinin bağlar (links) aracılığıyla birleştirilmesidir ki kullanıcı bu sayede hafif bir mekanik hareketle bir bağlama yerinden ötekine geçebilir. Üstmetnin başarılı bir örneği, 1990’ların başından bu yana internetin www ile kısaltılan “World Wide Web” bölümüdür. Üstmetinler, kısa sürede edebiyat, dilbilim kuramında ilgi görmüştür. Çünkü bunlar Poststrüktüalist metin kuramlarının taleplerinin gerçekleşmesi demektir. Yine de deneysel çalışan bazı eleştirmenler bazı konularda şüphelerini belirtmişler, mesela bilgisayarda üretilen üstmetnin yönlendirme araçlarının uygulamadaki yerini sorgulamışlardır. Üstmetinler ve geleneksel (bildik) metinler birbirinin karşıtı olmaktan çok onların metin form özelliklerinin yanında yeni özellikleri öne çıkarmakta, modern metin kuramlarını böylece yenileşmeye çağırmaktadır. Programlama ve yazılım dillerinin filologlarca kullanılışı iki şekilde olmaktadır.

1) Yazılım, filolojinin dar alanı için geliştirilmektedir.

2) Edebiyat bilimciler özel (mesela ‘Perl’) ya da uygulamaya özgü (mesela ‘Lingo’) yazılım dili kullanmaktadır.

Metin bilimsel yazılım konusunda tanınmış örnekler: Amerika, ‘Tact’ programıdır ki küçük “korpus”ların (bütünce) içeriksel analizine yarar; ayrıca İngiliz “World Cruncher” programı “Collate” ve Alman “Tustep” programı sayılabilir.