Çağdaş Fizik Sözlüğü

Birkaç on yıl önce Fizikle ilgili bilgilerimiz oldukça sınırlıydı. Kafaya düşen elmadan bu yana Fizik daha mikro ölçekli, enerjiye yönelik yeni araştırma alanlarına yöneldi. Bu küçük sözlük hemen her yerde karşılaşabileceğiniz belli başlı güncel Fizik kavramlarını içeriyor.

Alfa ışınımı

İçeri işlemeyen, ama hasar verme potansiyeline sahip bir ışınım. Alfa parçacıkları helyum çekirdeğine benzer ve onlar gibi iki protonla iki nötron içerir.

Antropik ilke

Evrenin neden gördüğümüz gibi olduğunu soran kavrayış aslında anlamsızdır, çünkü esasen farklı bir evrende varolamazdık.

Beta ışınımı

İnce bir metal yaprakla durdurulan, yüksek enerjili elektronlardan ya da onların karşı parçacığı pozitronlardan oluşan ışınım. Beta ışınımına zayıf nükleer kuvvetin dahil olduğu nükleer süreçler yol açar.

Bozon

Kuantum “spin” sayısı tam sayı olan parçacık. Bozonlar, kuvvetlerin etki göstermesini sağlayan parçacıklardır.

Büyük birleşik kuramlar

Doğadaki üç kuvvetin (güçlü nükleer kuvvet, zayıf nükleer kuvvet ve elektromanyetik kuvvet) evrenin ilk dönemlerindeki koşullar altında nasıl tek bir kuvvet olduğunu açıklama girişiminde bulunan kuramlar.

Büyük Patlama

Yaklaşık 14 milyar yıl önce evrenin varlık bulduğu an.

Çekirdek

Atomun, kütlesinin neredeyse tamamının yoğunlaşmış olduğu merkezi çekirdeği.

Çifte kesik deneyi

Işığın dalga niteliğine sahip olduğunu göstermek için tasarlanmış bir deney. Kuantum parçacıklarının dalga benzeri özelliklere sahip olduğunu göstermek için de kullanılmıştır.

Çok dünyalı kuram

Hugh Everett III’ün ortaya attığı, her kuantum olayının yeni ve ayrı bir evren yarattığı yolundaki fikir. Bu fikre göre, ancak elektronlar gibi kuantum parçacıkları bu başka dünyaların varlığını anlayabilir.

Çok evren

Çok sayıda küçük evrenden oluşan; genellikle bu evrenler arasında geçişi mümkün kılacak bir bağlantının bulunmadığı bir evren.

Daimi hareket makinesi

Hiç enerji takviyesi yapılmadan yararlı iş yapabilecek varsayımsal makine.

Dolaşıklık

İki kuantum parçacığı etkileşime girdiğinde ortaya çıkan fenomen. Parçacıkların her biri, ikisi birden hakkındaki enformasyonu taşıyarak birbirine bağlı hale gelir.

Elektromanyetik kuvvet

Elektrik yüklü parçacıkların, yüklerinin artı ya da eksi olmasına bağlı olarak birbirlerini itmelerine ya da çekmelerine neden olan kuvvet.

Elektron

Elektrik yükünün temel birimini taşıdığına inanılan atomaltı parçacık.

Elektrozayıf etkileşim

Evrenin ilk zamanlarının sıcak koşullarında var olduğu, elektromanyetik ve zayıf kuvvetleri doğurduğu düşünülen kuvvet.

Entropi

Bir fiziksel sistemdeki düzensizliğin ölçüsü. Kapalı bir sistemin entropisi her zaman artar.

Esir

Evreni doldurduğu ve ışık gibi elektromanyetik dalgaları taşıdığı düşünülen bir sıvı. Varlığı 1887’de yalanlanmıştır.

Fermiyon

Kuantum spini bir tam sayının yarısına eşit olan bir madde parçacığı.

Foton

Işık ya da başka bir elektromanyetik enerji parçacığı.

Fraktal

Hangi ölçekte bakılırsa bakılsın aynı görünen bir geometri.

Gama ışınımı

Nükleer reaksiyonlarda yüksek enerjili fotonların (gama ışınları) salınmasıyla ortaya çıkan son derece nüfuz edici bir ışınım.

Gaz

Birbirlerine çok zayıf bir biçimde çekilen parçacıklardan oluşan bir sıvı.

Genel görelilik

Albert Einstein’ın, kütle ve enerjinin varlığı yüzünden uzay ve zamanda oluşan bükülmeyle ilgili betimlemesi.

Girişme

İki dalganın birbirleriyle etkileşime girip baştaki büyüklüklerine ve göreli hallerine bağlı olarak yeni özelliklere sahip bir dalga üretmesiyle sonuçlanan bir dalga fenomeni.

Gizli boyutlar

Bazı kuramlar deneyimlemekte olduğu uzamsal boyutlardan (yukarı-aşağı; ileri-geri; yana doğru) daha fazla boyut olduğunu ileri süren bazı kuramlar.

Glüon

Güçlü nükleer kuvveti aktaran parçacık.

Güçlü kuvvet

Kuarkları bağlayıp nötron ve proton haline getiren, artı yüklü protonların itiş gücünü aşarak atom çekirdeklerini bir arada tutan kısa erimli bir kuvvet.

Heisenberg belirsizlik ilkesi

Bir kuantum parçacığı ya da sistemi hakkında bilinebilecek özellik kombinasyonlarının doğruluğuna bir sınır getiren kural.

Higgs parçacığı

Bazı kütle tiplerinin kaynağı olan Higgs alanını etkili kıldığı düşünülen varsayımsal parçacık.

Jeodinamo

Dünya’nın çekirdeğinde bulunan, çalkantı halindeki erimiş demirden oluşan hareketli top; bu top kendi kendini devam ettiren manyetik bir alan oluşturur.

Kapalı zamana benzer eğri

Uzay-zamanda, eğer izlenecek olursa insanı zamanda aynı noktaya getirecek olan bölge.

Kara delik

Kütleçekimin, hiçbir şeyin (ışığın bile) ondan kaçamayacağı kadar güçlü olduğu uzay-zaman bölgesi. Kara delikler genellikle devasa bir yıldız kendi kütleçekiminin çekimiyle çöktüğünde oluşur.

Karanlık enerji

Birçok fizikçinin, evrenin genişlemesinin ivme kazanmasından sorumlu olduğuna inandığı gizemli enerji biçimi.

Karanlık madde

Çoğu astronoma göre, evrendeki kütle/enerjinin yaklaşık dörtte birini oluşturan varsayımsal madde. Karanlık madde evrenin her yerine saçılmıştır, fakat galaksiler ve galaksi topluluklarının çevresindeki halelerde yoğunlaşmıştır.

Karşıt madde

Maddenin “düşman ikizi”: her madde parçacığının bir karşıt madde muadili vardır. Bir parçacık ile karşıt parçacığı çarpıştığında birbirlerini ortadan kaldırırlar.

Katı

Maddenin, parçacıkların sert bir yapı içinde birbirlerine kuvvetle bağlanmış olduğu hali.

Kinetik enerji

Hareketle ilgili enerji

Kozmik mikrodalga arkaplan ışınımı

Büyük Patlama’dan yaklaşık 300.000 yıl sonra salınmış ışınım. Kozmik mikrodalga arkaplan ışınımı evrenin ilk zamanlarının niteliğine ilişkin birçok ipucu barındırır.

Kuantum

Köken itibarıyla temel bir enerji birimi olup artık atom altı fizikte elektron yükü gibi bölünemeyen her şeye uygulanmaktadır.

Kuantum elektrodinamiği

Elektromanyetik kuvvetin maddeyle etkileşimini betimleyen kuram.

Kuantum kromodinamiği

Nükleer fizikte kuarklar ile glüonlar arasındaki etkileşimleri betimleyen kuram.

Kuantum kütleçekimi

Şeylerin çok küçük ve çok büyük ölçeklerde nasıl davrandığını betimlemek üzere kuantum kuramı ile görelilik kuramını bir araya getiren bir kuram.

Kuark

Atom çekirdekleriyle ilişkili olan atomaltı bir parçacık. Her proton ve nötron üç kuarktan oluşmaktadır.

Kurt deliği

Uzay-zamanda zaman yolculuğu için kullanılabilecek varsayımsal bir kestirme yol.

Kütle

Bir nesnenin, ivmelenmeye direniş gösteren (atıl kütle) ya da kütleçekim kuvvetine cevap verip kütleçekim kuvveti yaratan (kütleçekim kütlesi) özelliği. Fizikçiler bu iki tip kütlenin eşdeğer olduğuna inanır, fakat bu kanıtlanmamıştır.

Kütleçekim

Kütle ve enerjiye sahip parçacıklar arasında etkili olan çekim kuvveti.

Manyetosfer

Dünya’yı çevreleyen manyetik alan

Maxwell denklemleri

James Clerk Maxwell’in ortaya koyduğu, elektrik alanı ile manyetik alanın nasıl davranıp nasıl bir etkileşim kurduğunu tanımlayan denklemler.

Momentum

Bir parçacığın kütlesi ve ivmelenme yönünün ürünü.

Mutlak sıfır

-273 Celcius; hiçbir maddenin ısı enerji içermediği sıcaklık.

Nötron

Üç kuarktan oluşan, fakat net elektrik yüküne sahip olmayan bir parçacık.

Özel görelilik

Einstein’ın 1905’te yayınladığı, fizik kanunlarının, uzay ve zamanda nasıl hareket ediyor olurlarsa olsunlar bütün gözlemciler için aynı olmasının bir yolunu ortaya koyan kuram. Einstein bu kuramı daha sonra kütleçekim alanlarının etkisini içerecek şekilde genelleştirmiştir.

Parçacık hızlandırıcı

Atomaltı parçacıkları birbirleriyle çarpıştırmaya yarayan makine. Sonuçta ortaya çıkan enkazın incelenmesi maddenin temel bileşenlerine ve evrenin doğasına ilişkin ipuçları verebilir.

Potansiyel enerji

Bir nesnenin bir alandaki konumu yüzünden sahip olduğu enerji (genellikle kütleçekim ya da elektrik enerjisidir).

Proton

Üç kuarktan oluşan pozitif yüklü bir parçacık.

Schrödinger denklemi

Maddenin atom altı ölçeklerde nasıl davrandığını betimlemek için kullanılan denklem.

Sıkıştırılma

Modern fizik kuramlarının birçoğunun ileri sürdüğü “fazladan” boyutların tespit edilemeden kaldığı süreç.

Sıvı

Maddenin, parçacıklar arasında bir çekim kuvvetinin bulunduğu, parçacıkların birbirinden ancak bir enerji girdisiyle ayrılabileceği hali.

Solar rüzgâr

Güneşin yüzeyinden havalanan bir yüklü parçacıklar akıntısı. Aurora borealis’in (kuzey ve güney ışıklarının) sebebi solar rüzgârdır.

Sicim kuramı

Atomaltı dünyanın, parçacıklar ve kuvvetlerin sicimlerin titreşimleri ve enerji ilmekleri üzerinden açıklandığı bir betimlemesi.

Standart model

Bilinen bütün parçacıkların özelliklerini ve aralarındaki etkileşimleri betimleyen fizik kuramı.

Süper akışkan

Hiçbir sürtünme göstermeyen sıvı. Karıştırılmış bir süper akışkanın hareketi tanımsız bir süre boyunca devam eder.

Süper iletken

Elektrik akımının akışına hiçbir direniş göstermeyen malzeme.

Süpersimetri

Bilinen parçacıkların her birinin, kendisinden çok daha ağır fakat onunla ilişkili bir kuantum spini olan varsayımsal bir “süper eşi” olduğunu söyleyen bir kuram. Süpersimetri doğanın bütün kuvvetlerini birleştirme girişimlerinin önemli bir parçasını oluşturmaktadır.

Şişme

Evrenin Büyük Patlama sonrası son derece hızlı bir genişleme evresinden geçtiğini ileri süren bir kuram.

Temel kuvvetler

Dört temel kuvvet şunlardır: güçlü nükleer kuvvet, elektromanyetik kuvvet, zayıf nükleer kuvvet, kütleçekim.

Termodinamik

Enerjinin fiziksel bir sistem içinde nasıl ısı, iş ve entropi yaratacağına ilişkin incelemeler.

Ters kare kanunu

Uzamsal olarak birbirinden ayrı iki nesne arasındaki kuvvetin, nesneler birbirinden uzaklaştırıldığında aradaki mesafenin karesiyle oranlı bir miktarda azalması.

Uzay-zaman

Evrenin dört boyutlu dokusu. Uzay-zamanda herhangi bir nokta “olay” olarak bilinir: Belli bir zaman ve yer.

Vakum enerjisi

Boş olması halinde uzay-zamana içkin enerji. Bu enerji, uzay-zamanın sonlu bir zaman süresince sıfır enerjiye sahip olmasını mümkün kılmayan Heisenberg belirsizlik ilkesinden kaynaklanmaktadır.

Zaman esnemesi

Özel görelilik kuramının, deneylerden doğan ve zamanın akışının göreli hareketle ya da bir kütleçekim alanının varlığıyla değiştiğini söyleyen bir tahmini.

Zayıf kuvvet

Bütün madde parçacıklarını etkileyen kısa erimli kuvvet. Bu kuvvet başka şeylerin yanı sıra bazı ışınım biçimlerinin sebebidir.