Resimli Veterinerlik Tarihi

veterinerlik tarihi

Veterinerlik tarihinde Milattan önce 2000’lerden başlayarak 18. yüzyıla dek hayvan hastalıklarının tanısı, bu hastalıklarla mücade, hayvanların anatomisi konuları resimli biçimde ele alınmaktadır.

Hayvanların milyonlarca yıldır değişmeden süregelen içgüdüleri, hayatta kalmalarını, soylarını sürdürmelerini ve kimi hastalıklarını tedavi etmelerini sağlar. Buna ilişkin kimi ilginç söylemler şöyledir:

  • Gözlerinde katarakt olan keçiler, hasta gözlerini çalılara sürterek opak hale gelmiş göz merceklerini çıkarırlar.
  • Leylekler, aşırı yediklerinde, karınlarındaki şişkinliği gidermek amacıyla, gagasına aldığı suyu rektumuna boşaltarak lavman yaparlar.
  • Zehirli ve zehirsiz bitkileri ayırt edemeyen papağanlar, karınlarını doyurduktan sonra, bitkilerin zehirli etkisini gidermek için killi toprak yiyerek zehiri etkisizleştirirler.
  • Karnı ağrıyan kedi ve köpekler, ayrıkotunu, kabızlık durumunda ise beyaz çöplemeyi seçip yerler,
  • Yaralanan geyikler giritotu (‘dictame’) yerler ve ot ile çamuru diliyle karıştırıp, yaralarına sürerler.
  • Çoban köpekleri, kusması gerektiğinde, boğazlarında gıcık oluşturmak üzere kenarları tüylü otları yerler.
  • Mandalar, filler gibi hayvanlar derilerine yerleşen parazitleri çamur banyosuyla giderirler.

Kahun Papirüsü (İÖ 2000-1850’ler) denen en eski papirüs, jinekolojiden ve veteriner hekimlikten söz eder.

İslâm dünyasında da veteriner hekimliğe önem verilmiştir. Kütüphanelerde atların soy şecereleri, yetiştirilmeleri, yakalanabilecekleri hastalıklar ve bu hastalıkların tedavi yöntemleri üzerine yazılmış çok sayıda elyazma eser bulunmaktadır. Çoğunlukla Arapça olan bu eserler, ‘fürûsiye’, ‘baytara’, ‘feresnâme’ ya da ‘baytarnâme’ gibi adlarla adlandırılmıştır. 9. yüzyıl ikinci yarısında Abbasi sarayında imrahor (< Osm. ’emîr-i ahır’: ahırların yöneticisi) olarak görev yapan İbn Ahi Hizâm el-Huttulî’nin Kitab el-Hayl ve’l-Baytara (Atlar ve At Tedavi Sanatı Kitabı) (865) adlı eseri, veterinerlik konusunda en önemli İslâm eserlerinden biri olup, sonraki dönemlerin veteriner yazarları tarafından çok yararlanılmıştır. 13. yüzyıl sonlarında Mısır Sultanı el-Nâsır Muhammed ibn Kalavun (yön. 1279-1290), atın, kutsal ve saygın bir yaratık olduğunu düşünmekteydi. Bu konuya ilişkin bilgiler, resimli elyazmalarında işlenmiştir. 15. yüzyılda Mısır’da yazılan Kitab el-Zerdeka fî Ma’rifet el-Hayl ve Ecnasuha ve Emrazuha ve Edviyetuha (At Yetiştirme, At Hastalıkları ve Tedavileri Kitabı) adlı ünlü eserde, atın anatomik çizimlerine yer verilmiştir. Eserin İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi’ndeki nüshasında, 1467 yılı dolayında Mısır’da hüküm sürmüş olan Memlûk Sultanı Zahir Seyfeddin Yelbay (ya da Bilbay) olduğu sanılan ‘Yılbay Mirhânî bây el-Hamzavî’ için hazırlanmış olduğu belirtilmiştir.

veterinerlik tarihi

Görsel: İslâm tıbbında hayvanlar, insanlarınkinin aynı olan yöntemlerle tedavi edilir ve yaralara eritilmiş zift sürerek ya da akgünlük yakılarak tütsüyle inekler dezenfekte edilirdi (Dioskorides’in ünlü eserinin 15. yüzyıl Farsça çevirisinden, Topkapı Sarayı Müzesi, İstanbul).

veterinerlik tarihi 2

Görsel: Ahmed ibn el-Hasan ibn el-Ahnaf’ın at hastalıklarının tedavi sanatına ilişkin olarak Bağdat minyatür okulu tarafından resimlenen Kitab el-Baytara (Veterinerlik Kitabı) (Bağdat, 1209) adlı eserinden: (A) Göğüs üzerindeki bir çıbanın tedavisi; (B) Atın dişinin çekilmesi (1209).

veterinerlik tarihi 3

Görsel: 15. yüzyıl Mısır’ından anonim bir Arapça elyazması olan Kitab el-Zerdeka fî Ma’rifet el-Hayl… (1467) adlı eserden, kas ve iskelet sisteminin görünümü (İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi, İstanbul).

veterinerlik tarihi 4

Görsel: Kitab el-Zerdeka fî Ma’rifet el-Hayl… (1467) adlı eserden, kır atın osteolojisi (kemik bilimi) (İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi, İstanbul).

1545 yılında De dissectione partium corporis humani (İnsan Bedeni Kısımlarının Açımlanması Üzerine) adlı eserini yayımlayan anatomist Charles Estienne (1504-1564), Agriculture et maison rustique (Tarım ve Kır Evi) (1554) adlı çalışmasını, mandıra evi ya da taşra çiftliğinin kurulması ya da mal siparişi konusunda gerekli olabilecek tüm bilgileri vermek üzere planlamıştır. Eserde sığır hastalıklarıyla ilgili resimli tablolar da yer almaktadır. Veterinerlik anatomisinin ilk bilimadamlarından biri olan İtalyan Carlo Ruini (1530-1598), Dell’ anatomia et dell’ infirmita del cavallo (At Anatomisi ve Bakımı Üzerine) (Bologna, 1598) ve Anatomia del cavallo, infermità e suoi rimedi (At Anatomisi, Bakımı ve İlaçları) (1618) adlı eserleri kaleme almıştır. Veteriner hekimliğe ilişkin olarak daha geç dönemde Giovanni Battista Ferraro (ölm. 1569) tarafından Trattato vtile, e necessario ad ogni agricoltore (Bologna, 1673), Jacques de Soleysel (Solleysel) (1617-1680) tarafından The Compleat Horseman (Londra, 1696) ve Martin Arredondo tarafından Obras de albeyteria… aora neuvamente corregidas, y anñadidas… (Zaragoza, 1704) gibi kitaplar yazılmıştır.

veterinerlik tarihi 5

Görsel: İnek hastalıkları [Giovanni Battista Ferraro, Trattato vtile, e necessario ad ogni agricoltore (Bologna, 1673)].

veterinerlik tarihi 6

Görsel: Jacques de Soleysel tarafından kaleme alınan The Compleat Horseman (Londra, 1696) adlı eserden, at hastalıklarını ve bunları tedavide kullanılan kimi gereçleri gösteren bir resim.

veterinerlik tarihi 7

Görsel: ‘Zodyak at’ [Martin Arredondo, Obras de albeyteria… aora neuvamente corregidas, y anñadidas… (Zaragoza, 1704)].

veterinerlik tarihi 8

Görsel: ‘Atlarda ayaklama hastalığı üzerine’: Tedavi için, damar üzerinden bağlanır ve ayaklar sirke ve sudan ibaret bir karışımla muamele edilir (Bibliothèque Nationale de France, Paris).

veterinerlik tarihi 9

Görsel: ‘Şişkinlik üzerine’: Bu durumda atın rahatlaması için arka tarafından içeriye yabani salatalık kökünün suyu, şarap, yağ ve soda tuzundan ibaret bir karışım verilir (Bibliothèque Nationale de France, Paris).

Aşağıda, Avrupa veteriner hekimliğinden tarihsel kesitler sunan çeşitli resimler yer almaktadır.

veterinerlik10

Görsel: Buradaki toplu resimler, at tedavi sanatındaki dört ana alanı göstermektedir:
Sol üstte: Ata burunluk takılması eşliğinde yara dağlama işlemi,
Sağ üstte: Kan alma,
Sol altta: Burunluk takılması eşliğinde lavman işlemi,
Sağ altta: Bir huni yardımıyla gerekli bir sıvı karışımın ata içirilmesi.

[Georg Engelbert Löhneyβ’in (16. / 17. yüzyıl) Gründlicher Bericht von allem, was zu der Reutterei gehörig und einem Cavallier davon zu wissen gebürt (Atçılık Üzerine Rapor) adlı eserinin Von Roßartzney (At İlaçları Üzerine) başlıklı 6. cildinden, 1609].

veterinerlik tarihi 11

Görsel: W. Gibson’un The Farrier’s New Guide (Nalbantlar İçin Yeni Kılavuz) (Londra, 1725) adlı eserinden, atın kemik anatomisine ilişkin bakır kazıma resim.

Yazar: admin

Beybut.com yöneticisi ve yazarı. 17 Ocak 1980'de doğdu. Uluslar arası ilişkiler ve siyaset bilimi, Türkçe öğretmenliği eğitim aldı. 1995 yılından beri, özellikle yazılım konusunda profesyonel çalışmalarda bulundu. Pascal, Delphi, Php, sunucu güvenliği ve optimizasyonu, Seo alanlarında çalışmalar yürüttü. Yerel gazetelerde köşe yazarlığı yaptı. Yazın yaşamına dair yarışmalarda birçok ödül kazandı. Şiir, tarih, psikoloji, felsefe ve siyaset bilimi özel ilgi alanları.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir